Рулеткани ким ихтиро қилган? Рулетканинг келиб чиқиши
Бир нечта ғилдирак, битта ном ва уни ниҳоят ёзиб қўйган шаҳар.
Рулеткани ихтиро қилган деб қайд этилган бирор киши йўқ. Биз биладиган ўйин 18-аср охирида Парижда пайдо бўлади: у аввалги ўйинлардаги айланувчи ғилдиракни италян ва инглиз стол ўйинларидан олинган ставка жойлашуви билан бирлаштиради.
Аждодлар
Қисмларни учта эскироқ ўйин берган. 1740-йиллардаги инглиз E.O. (“even-odd”, “жуфт-тоқ”) ғилдиракларида E ёки O ҳарфи билан белгиланган қирқта катакжиҳозКатакРотордаги 37 рақамли бўлинманинг биттаси. Шунингдек: slot, cup.Тўлиқ ўқиш →ли айланувчи ғилдирак ва унга қарши отиладиган шарчажиҳозШарчаРотор йўналишига қарши йўл бўйлаб отиб юбориладиган кичик шар. Замонавий шарчалар иворин ёки тефлондан бўлиб, 18–21 мм.Тўлиқ ўқиш → бўлган; улар 1745-йилда тақиқланган, аммо барибир ўйналишда давом этган. Ундан ҳам олдинги инглиз ўйини роли-поли шунга ўхшаш эди. Генуяда тахминан 1750-йилда бошлангани айтиладиган ва Францияда каваньоль номи билан маълум бўлган италян лотерея ўйини бирибида ўйинчилар ставка қўядиган 70 та рақамли тахта ва рақам чиқариб олинадиган халта ишлатилган; ютган рақам тикилган суммани ҳам қўшиб ҳисоблаганда унинг 64 бараварини (63 га 1) қайтарган, шунинг учун банкир тикилган ҳар 70 бирликпулБирликТизим ёки ўйинчи асос қиладиган бошланғич ставка. Ошириш тизимлари исталган столда қўлланиши учун бирликларда тасвирланади.Тўлиқ ўқиш →дан 6 тасини олиб қолган – бу 8,57% устунлик. Уни 1760-йилларда ўйнаган Казанова буни фирибгарлар ўйини деб атаган, Франция эса 1837-йилда уни тақиқлаган. У катта нисбатдаги тўловпулТўловЮтуқли ставка қайтарадиган миқдор; қайтарилган ставкадан ташқари “X га 1” нисбатида кўрсатилади.Тўлиқ ўқиш →ли рақамлар жойлашув жадвалижиҳозЖойлашув жадвалиСтолга босилган ставка панжараси. Шунингдек: стол, кигиз, мато.Тўлиқ ўқиш → ғоясини берган. 1600-йилларда француз саройида ўйналган ҳокада ўттизта рақам ва захираланган уячаларга қурилган казино устунлигиматематикаКазино устунлигиКазино ўртача ҳар бир тикилган суммадан ушлаб қоладиган улуш: Европа рулеткасида 2,70%.Тўлиқ ўқиш → бўлган. Уларнинг ҳеч бири рулетка эмас; биргаликда эса улар унинг ота-онасидир.
Француз саройида ҳока: ўттизта рақам, казино уячалари. Людовик XIV тақиқлаган, барибир ўйналган.
Италия ва Францияда бириби: рақамланган тахта, халтадан чиқарилган рақам, катта тўлов нисбатлари.
Инглиз қиморхоналаридаги E.O. ғилдираклари: айланувчи ғилдирак, шарча, жуфт ёки тоқ. 1745-йилда тақиқланган.
Париж ғилдирак ва рақамланган жойлашув жадвалини бирлаштиради. 0 ҳам, 00 ҳам казино катаклари.
Лабле романи (1801) таниладиган тафсилотлар билан тасвирлайдиган Пале-Рояль ўйини.
Рулетка қаерда ихтиро қилинган? Парижда, 1796-йилга келиб
Жак Лабле қаламига мансуб, 1801-йилда нашр этилган La Roulette, ou le Jour романи 1796-йилда Пале-Роялдаги ғилдиракни тасвирлайди: унда 1 дан 36 гача рақамлар, казинога ажратилган қизилставкаҚизил18 та қизил рақамга тенг пул ставкаси. Французчаси: rouge.Тўлиқ ўқиш → нолғилдиракНолҲеч бир тенг пул, ўн иккилик ёки устун ставка қопламайдиган ягона яшил катак; казино устунлигининг манбаи. Шунингдек: битта нол, 0.Тўлиқ ўқиш → ва қораставкаҚора18 та қора рақамга тенг пул ставкаси. Французчаси: noir.Тўлиқ ўқиш → қўш нолтурҚўш нолАмерика ғилдирагининг 00 катаги. Унинг мавжудлиги казино устунлигини 2,70% дан 5,26% га оширади.Тўлиқ ўқиш → ҳамда ички ва ташқи ставкаларставкаТашқи ставкаПанжара атрофидаги катакларга қўйиладиган ставка: ўн иккиликлар, устунлар ва тенг пул ставкалари.Тўлиқ ўқиш → деярли бугунгидек жойлашган жойлашув жадвали бор. Бу илк тўлиқ тавсиф ва унда аллақачон замонавий ўйин бор. Пале-Рояль 1837-йилги тақиқ ўйинни немис курорт шаҳарларига суриб чиқаргунча Парижнинг лицензияланган ва солиққа тортиладиган қимор квартали бўлган.
Бад-Гомбург ва курорт казинолариРулеткада ички ва ташқи ставкалар
Ном
Roulette французча “кичик ғилдирак” дегани. Сўз айнан шу ўйинга ўрнашиб қолишидан олдин бошқа ғилдиракли ўйинлар учун ҳам ишлатилган: Шелли (1988) хабар беришича, Авлиё Лаврентий дарёси бўйидаги француз мустамлакаси – Янги Франция учун чиқарилган 1758-йилги қарор аллақачон “зар, ҳока, фаро ва roulette”ни тақиқлаган, аммо ўша roulette қандай кўринишда бўлганини айтмаган. Илк инглизча манбаларда ўйин баъзан “roulet” деб аталади ёки “французча E.O.” деб тасвирланади. 1820-йилларга келиб “roulette” бутун Европада битта аниқ ўйинни англатарди.
Икки нол
Дастлабки Париж ғилдиракларида 0 ҳам, 00 ҳам бўлган, бу 38 катакли ғилдиракда казинога 5,26% устунлик берган. Якка нолли ғилдирак 1843-йилда Бад-Гомбургда ака-ука Бланкларнинг рақиб курортлардан ўйинчиларни жалб қилиш учун қўйган тижорий қадами эди. Америка ғилдираги иккала нолни сақлаб қолди, чунки ўйин Америкага бу ўзгаришдан олдин етиб келган ва у ерда ҳеч кимнинг нархни тушириб ортда қолдириш керак бўлган рақиби бўлмаган. Баъзи илк Америка ғилдираклари янада узоққа борган: 19-асрдаги бир жойлашув жадвалида фақат 1 дан 28 гача рақамлар ҳамда 0, 00 ва бургут бўлиб, у битта рақамга 1 эвазига 27 тўлаган – бу 12,90% устунлик – ва устунларставкаУстунЖойлашув жадвалидаги битта вертикал устундаги ўн икки рақам, 2:1 тўлайди.Тўлиқ ўқиш → ҳамда рангларда 9,68% олган. У узоқ яшамади.
Нега у тарқалди
Рулетка маҳорат талаб қилмайди, ҳар дақиқада ҳисоб-китоб қилинади ва исталганча ўйинчига бир вақтда узоқ муддатда ютқаза олмайдиган казинога қарши ставка қўйиш имконини беради. Оператор учун бу идеал ўйин: тез, оддий, кенгайтириладиган ва олдиндан маълум даражада фойдали. Ҳукумат учун эса уни солиққа тортиш мумкин. Ўйин пул ва лицензиялар ортидан Париждан Гомбургга, Монакога ва ҳамма жойга йўл олди.
Монте-Карло рулеткасиУзоқ муддатли яқинлашув: рулеткада катта сонлар қонуни
Нима ўзгармаган
Жойлашув жадвали, тўловлар (36/n − 1), раунднинг қатъий тартиби ва крупьенинг роли Лабле тавсифида ҳам, бугунги жонли эфирда ҳам бир хил. Ғилдиракдаги рақамлар кетма-кетлиги, дефлекторларжиҳозДефлекторТушаётган шарчани сочиб юборадиган апрондаги металл тўсиқлардан бири. Шунингдек: canoe, diamond, pin.Тўлиқ ўқиш → ва паст тўсиқчаларжиҳозТўсиқчаҒилдиракдаги икки катак орасидаги металл ажратгич.Тўлиқ ўқиш → – шарчани кузатишни ўрганган ўйинчиларга қарши 19-асрда киритилган такомиллаштиришлар. Якка нол имкониятларга таъсир қилган ягона ўзгариш бўлиб, уларни яхшилаган.
Саволлар
У 1650-йилларда бошқа мақсадларда айланувчи ғилдираклар билан тажриба ўтказган. Ихтирони унга нисбат бериш анъанага асосланган, ҳужжатларда тасдиқланмаган. Унинг саҳифасига қаранг.
1837-йилгача Пале-Роялда лицензияланган, сўнг 1907-йилгача тақиқланган; ўша йили курорт ва денгиз бўйи шаҳарларидаги казиноларга яна рухсат берилган.
Рангларни қатъий алмашлаб, юқори/паст ва тоқ/жуфт рақамларни тарқатиш учун. Аниқ кетма-кетлик 19-асрда белгиланган ва ўшандан бери ўзгармаган.
Қизиқарли математика
Аввал ўзингиз ечиб кўринг. Ҳар бир ечим ёпиқ туради; тайёр бўлганингизда очинг.
Бириби 70 та рақамдан биттасига тикилган сумма билан бирга 1 эвазига 64 қайтарган: 63 га 1. Бу қандай устунлик? Агар у икки рақамга ставка таклиф қилганида, қайси тўловпулТўловЮтуқли ставка қайтарадиган миқдор; қайтарилган ставкадан ташқари “X га 1” нисбатида кўрсатилади.Тўлиқ ўқиш → худди шу устунликни сақларди?
Ечимни кўрсатиш
Жавоб Устунлик 6/70, 8,57%. Икки рақамга ставка бутун сон – 31 га 1 тўларди.
Битта рақам 70 тортишда бир марта ютади ва 63 бирликпулБирликТизим ёки ўйинчи асос қиладиган бошланғич ставка. Ошириш тизимлари исталган столда қўлланиши учун бирликларда тасвирланади.Тўлиқ ўқиш → тўлайди; қолган 69 тортиш 1 бирликдан ютқазади: (63 − 69)/70 = −6/70, 8,57% устунлик. Бошқача айтганда, банк адолатли ўйинматематикаАдолатли ўйинҲеч бир томонда устунлик бўлмайдиган ўйин: ҳар бир ставканинг кутилган қиймати нол.Тўлиқ ўқиш → 70 қайтарадиган жойда 64 қайтаради.
x га 1 тўлайдиган икки рақамга ставка 70 тортишда икки марта ютади: 68 бирлик ютқазишга қарши 2х бирлик ютуқ, кутилган қийматматематикаКутилган қийматУзоқ муддатда ҳар бир ставканинг ўртача натижаси. Ҳар бир стандарт Европа ставкаси учун тикилган сумманинг −1/37 қисми.Тўлиқ ўқиш → (2х − 68)/70. 2х − 68 = −6 деб олинг: x = 31. Бу 1 эвазига 32, яъни 64 нинг ярми.
Бириби тўловлари 1 эвазига 64/n қайтариш қоидасига амал қилади, 64 эса 1, 2, 4, 8, 16 ва 32 та рақам учун қолдиқсиз бўлинади, шунинг учун бу ставкалар бутун чиқади. Рулетканинг 36 сони 1, 2, 3, 4, 6, 9, 12, 18 ва 36 га бўлинади, бу учтадан қаторли жойлашув жадвалижиҳозЖойлашув жадвалиСтолга босилган ставка панжараси. Шунингдек: стол, кигиз, мато.Тўлиқ ўқиш →га мос келади.
Бирибининг қаторлаб жойлаштирилган 70 та рақами тўртта уч рақамли ставкага жой қолдирган. Битта рақамнинг 8,57% устунлиги ортидаги қоидага кўра, уч рақамли ставка қанча тўлаши керак? Энг яқин бутун тўловлар қанча турарди?
Ечимни кўрсатиш
Жавоб 20⅓ га 1. 20 га 1 тўлаш 10% турарди; 21 га 1 тўлаш – 5,71%.
Юқоридаги масаладаги қоида: n та рақамга ставка 1 эвазига 64/n қайтаради. Учта рақам учун бу 64/3 = 21⅓ қайтариш, яъни 20⅓ га 1, буни ҳеч бир жетонпулЖетонБелгиланган миқдорни ифодаловчи ва ставка қўйиш учун жойлашув жадвалига қўйиладиган белги. Шунингдек: check.Тўлиқ ўқиш → тўлай олмайди.
x га 1 тўлайдиган уч рақамли ставка 70 тортишда 3 марта ютади ва 67 марта ютқазади: кутилган қиймат (3х − 67)/70. 20 га 1 да: −7/70, 10%. 21 га 1 да: −4/70, 5,71%.
Бирликнинг учдан бирига пастга яхлитлаш ўйинчига деярли бир ярим фоиз пунктига қимматга тушади; юқорига яхлитлаш эса қарийб уч пунктни қайтаради. Бўлувчилари кўп бўлган ўттиз олти рулеткани Америка беш рақамли ставкасидан бошқа ҳар бир ставкада бу танловдан халос қилади.
19-асрдаги бургутли ғилдиракда 31 та катакжиҳозКатакРотордаги 37 рақамли бўлинманинг биттаси. Шунингдек: slot, cup.Тўлиқ ўқиш → бўлган – 1 дан 28 гача, шунингдек 0, 00 ва бургут – ва у битта рақамга 1 эвазига 27 тўлаган. Унинг устунставкаУстунЖойлашув жадвалидаги битта вертикал устундаги ўн икки рақам, 2:1 тўлайди.Тўлиқ ўқиш → ва ранг ставкалари 9,68% турган. Тўрт рақамли ставка худди шунча туриши учун “1 эвазига” қанча тўлаши керак?
Ечимни кўрсатиш
Жавоб 1 эвазига 7, бу 3/31 = 9,68% туради.
1 эвазига X тўлайдиган ставка ютганда тикилган сумма билан бирга X бирлик қайтаради. Тўрт рақамли ставка 31 тадан 4 марта ютади, шунинг учун ҳар тикилган 31 бирлик учун 4X бирлик қайтаради: кутилган қиймат (4X − 31)/31.
1 эвазига 7 да бу −3/31, 9,68%, устунлар ва ранглар билан бир хил. 1 эвазига 8 да у +1/31 бўларди, яъни ўйинчи фойдасига устунлик. Демак, бургутли ғилдирак қоидаси (28 − n)/n га 1 бўлган: 31 тадан учта казино катаги.
Бироз ҳазил
Инглиз ғилдираги, италян жойлашув жадвали, французча ном, иккита нол.
Манбалар
- Lablée, J. La Roulette, ou le Jour.
- Kavanagh, T. M. Dice, Cards, Wheels: A Different History of French Culture.
- Schwartz, D. G. Roll the Bones: The History of Gambling.
- Bollman, M. Mathematics of the Big Four Casino Table Games: Blackjack, Baccarat, Craps, & Roulette.
- Shelley, R. Roulette Wheel Study.
- Dictionnaire de l’Académie française, 4-нашр.